Menu
Menu
GIỚI THIỆU CỤM DI TÍCH ĐỀN, ĐÌNH, CHÙA LƯU PHÁI
Tài liệu thuyết minh không gian văn hóa tâm linh và lịch sử di tích
Chào mừng quý vị cùng đến với hành trình khám phá không gian văn hóa tâm linh đặc sắc của cụm di tích lịch sử đền, đình và chùa Lưu Phái qua lăng kính toàn cảnh từ trên cao.
Kính thưa quý vị, từ góc nhìn bao quát và rộng lớn này, quần thể di tích hiện lên vô cùng tĩnh mịch, uy nghiêm, nằm trọn vẹn trên một khuôn viên đất đai rộng rãi, ngập tràn sắc xanh của cây lá. Khu di tích tọa lạc tại thôn Lưu Phái. Theo địa giới hành chính mới, khu vực này nay đã được cập nhật là xã Thanh Trì, trực thuộc thành phố Hà Nội.
Lược lại dòng lịch sử, làng Lưu Phái vốn là một miền quê cổ kính mang tên Nôm là làng Kẻ Đẩy. Xưa kia, vùng đất này thuộc địa phận của xã Việt Hưng cũ. Cho đến tận năm 1961, thôn Lưu Phái mới được chính thức chuyển nhập về địa phận hành chính của xã Ngũ Hiệp.
Phóng tầm mắt ra xa hơn, quý vị đang được ngắm nhìn một vùng đất địa linh nhân kiệt. Nơi đây nằm trong địa bàn cư trú chính của những tầng lớp cư dân người Việt cổ từ thời các vua Hùng dựng nước. Bằng chứng khảo cổ học và lịch sử rõ nét nhất chính là ngay kế cận về phía Bắc của làng Lưu Phái là di chỉ khảo cổ học Văn Điển. Tại di chỉ này, các nhà khoa học đã tìm thấy những vết tích sinh sống của con người có niên đại cách đây từ 3.000 đến 4.000 năm trước.
Không chỉ mang trong mình hơi thở của thời kỳ bình minh lịch sử, khu vực này còn nằm trọn trong một không gian đậm đặc các di tích văn hóa lịch sử của chốn kinh đô Thăng Long xưa dưới thời quân chủ. Dịch về phía Nam của cụm di tích, không gian này sẽ gợi nhớ cho quý vị đến bức tượng đài kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi. Nơi đây từng ghi dấu ấn chiến công oanh liệt của người anh hùng áo vải vua Quang Trung cùng với nghĩa quân Tây Sơn vào mùa xuân năm 1789. Trận đánh lịch sử hào hùng đó đã quét sạch hoàn toàn quân xâm lược nhà Thanh, đồng thời đánh dấu một mốc son chói lọi, chấm dứt vĩnh viễn thảm họa ngoại xâm từ các triều đại phong kiến phương Bắc trên đất nước ta.
Chính trong một không gian lịch sử và những lớp sương huyền thoại vô cùng thiêng liêng ấy, cụm di tích đền, đình và chùa Lưu Phái đã sớm được hình thành. Nơi đây qua hàng trăm năm vẫn luôn là điểm tựa tinh thần vững chắc cho muôn đời con cháu.
Nổi bật nhất trong quần thể kiến trúc này là ngôi chùa Lưu Phái mang danh xưng tự chữ là Linh Sơn Tự. Căn cứ vào hệ thống văn bia còn lưu giữ tại chùa, công trình kiến trúc bề thế này được xây dựng quy mô vào năm Tự Đức thứ 31, tức là năm 1878. Sau đó, chùa tiếp tục được hưng công trùng tu vào năm Đồng Khánh thứ 3, tức năm 1888 và năm Bảo Đại thứ 7, tức năm 1938. Từ bao đời nay, Linh Sơn Tự luôn là chốn thiền môn thanh tịnh, là nơi tu tập và lan tỏa giáo lý từ bi, khuyến thiện chừng ác, giáo dục con người sống có nhân, có nghĩa của Đức Phật.
Trải qua bao thăng trầm và những biến thiên của lịch sử, với bề dày văn hóa và nghệ thuật kiến trúc truyền thống được trân trọng bảo tồn, vào năm 2006, chùa Lưu Phái đã vinh dự được Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội chính thức xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa cấp Thành phố.
Giờ đây, để cảm nhận rõ hơn những giá trị này, kính mời quý vị tham quan chi tiết từng hạng mục kiến trúc bên trong của ngôi cổ tự. Tiếp tục hành trình vãng cảnh, kính mời quý vị cùng cất bước qua cổng không gian của ngôi chùa cổ kính. Cổng chùa hiện lên khá giản dị với hai cột trụ xây vững chãi, phần đỉnh được tạc thành hai tầng tám mái nhỏ với các góc đao uốn cong trang trí họa tiết lá cuốn vô cùng uyển chuyển. Ngay trên vòm cửa là bốn chữ Hán “Đạo Trấn Thiền Quan”, mang ý nghĩa sâu sắc rằng cái Đạo chính là chấn hưng cửa Thiền, kết hợp cùng đôi câu đối dọc hai bên cột trụ tạo nên một lời chào mừng đầy ý vị dành cho du khách thập phương.
Theo các văn bia còn lưu giữ, chùa Lưu Phái nguyên sơ là một công trình kiến trúc bề thế được xây dựng vào năm Tự Đức thứ 31, tức năm 1878. Di tích đã trải qua các đợt trùng tu lớn vào năm Đồng Khánh thứ 3, tức năm 1888 và năm Bảo Đại thứ 7, tức năm 1938. Trải qua bao biến thiên của lịch sử, những năm tháng chiến tranh và binh hỏa đã làm hư hại một số hạng mục như cổng Tam quan và nhà Tiền đường, khiến lối đi hiện tại phải đi vòng qua sân đình, không còn lối đi chính diện như xưa. Dẫu vậy, tòa Tiền đường 5 gian mà quý vị đang chiêm ngưỡng hiện nay đã được sư thầy trụ trì cùng nhân dân địa phương hưng công tu bổ vô cùng khang trang với nền nhà được tôn cao 60 cm so với mặt sân.
Mặt tiền công trình được đóng mở bằng hệ thống cửa bức bàn bằng gỗ mộc mạc, hai bên gian ngoài xây tường bao kiểu hồi bít đốc, bên trên là hai mái lợp ngói di truyền thống. Hướng mắt lên bờ nóc, quý vị sẽ thấy điểm nhấn là bức cuốn thư đắp nổi, diềm ngoài trang trí Lưỡng Long Chầu Nguyệt, hoa dây, hổ phụ, bên trong đề ba chữ Hán ghi danh tự của chùa. Phía ngoài hai bên hồi Tiền đường là cặp trụ biểu lớn vươn cao tạo thế tay ngai, trên đỉnh đắp bốn con chim phượng trụ đuôi vào nhau tạo hình trái dành, thân cột khắc ghi những vần thơ ca ngợi cảnh quan chốn thiền môn.
Bước sâu hơn vào hiên nhà, quý vị có thể quan sát hệ thống vì đỡ mái được làm thống nhất theo kiểu thượng chồng rường con nhị, hạ rường nách, tiền kẻ, hậu bảy, thể hiện kỹ thuật mộc tài hoa của các bậc nghệ nhân thuở trước. Toàn bộ khối kiến trúc này không chỉ mở ra một không gian thờ tự uy nghiêm phía trong, mà còn là lời thì thầm của quá khứ, kể cho chúng ta nghe câu chuyện về sức sống bền bỉ của ngôi cổ tự qua dòng chảy thời gian.
Từ không gian Tiền đường ngập tràn ánh sáng tự nhiên, kính mời quý vị cùng bước sâu vào khu vực Thượng điện thâm nghiêm. Gian thờ này được nối liền trực tiếp với gian giữa của tòa Tiền đường, tạo thành một kết cấu kiến trúc hình chữ Đinh đặc trưng của đền chùa truyền thống. Ngước nhìn lên cao, quý vị sẽ thấy hệ thống vì đỡ mái được làm theo kiểu chồng rường giá chiêng vô cùng vững chãi. Dọc hai bên hồi của Thượng điện là hệ thống cốn nách được chạm trổ hoa văn hình chữ Triện rất tinh xảo.
Điểm nhấn làm tăng thêm vẻ lộng lẫy cho không gian Phật giáo Đại thừa nơi đây chính là các bức cửa võng và hoành phi bằng gỗ quý được sơn son thiếp vàng rực rỡ. Mọi tinh hoa của nghệ thuật điêu khắc tại chùa Lưu Phái dường như đều hội tụ trọn vẹn tại Đại Hùng Bảo Điện thông qua hệ thống tượng Phật vô cùng phong phú.
Đặc biệt, không gian thờ tự nơi đây càng thêm phần phong phú khi hai bên chánh điện còn được bài trí rất nhiều các ban thờ khác:
Một điểm nhấn mang tính khác biệt của chùa Lưu Phái là trong thần điện không hề bài trí bộ tượng Ngọc Hoàng, Nam Tào và Bắc Đẩu như nhiều Phật điện truyền thống khác. Toàn bộ hệ thống tượng pháp và các ban thờ tại đây không chỉ truyền tải sâu sắc giáo lý từ bi của nhà Phật, mà còn là những tác phẩm nghệ thuật điêu khắc đỉnh cao, phản ánh sinh động phong cách tạc tượng tài hoa của các nghệ nhân từ nhiều thế kỷ trước.
Rời khỏi không gian Thượng điện thâm nghiêm ngập tràn ánh sáng của trí tuệ Phật pháp, kính mời quý vị tiếp tục men theo khuôn viên phía sau chùa chính để đến với khu vực nhà Tổ và nhà Mẫu của chùa Lưu Phái. Theo các tài liệu lịch sử ghi nhận, đây là một công trình kiến trúc gồm 5 gian bề thế, vừa được nhà sư trụ trì cùng nhân dân địa phương hưng công tôn tạo lại khang trang trong thời gian gần đây, mang kết cấu các bộ vì đỡ mái tương tự như tòa Tiền đường do được tu bổ cùng một thời điểm.
Sự hiện diện của không gian thờ Mẫu ngay trong khuôn viên của một ngôi chùa thờ Phật là một minh chứng vô cùng sinh động và đặc sắc cho sự dung hợp tín ngưỡng bản địa của người Việt, thể hiện tinh thần bao dung, hòa hợp của Đạo Phật khi kết nối nhịp nhàng cùng tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu truyền thống của dân tộc.
Bước chân vào không gian nhà Mẫu, quý vị sẽ ngay lập tức cảm nhận được một bầu không khí đầm ấm, thiêng liêng nhưng cũng vô cùng gần gũi, mộc mạc. Dừng chân tại vị trí trung tâm, thu hút ánh nhìn đầu tiên của quý vị chính là ban thờ Tam Tòa Thánh Mẫu rực rỡ, nơi tôn vinh các vị Thánh uy quyền có công phù dân, giúp nước, dẹp giặc, mang lại mưa thuận gió hòa và bình an cho muôn loài. Ngự trị ở lớp trên cùng của ban thờ là các pho tượng Mẫu với trang phục lộng lẫy, khuôn mặt phúc hậu tỏa ra uy nghi của những bậc thần linh che chở cho nhân dân.
Phía dưới hạ ban của Tam Tòa Thánh Mẫu là nơi bài trí ban thờ Quan Ngũ Hổ, biểu tượng linh thiêng đại diện cho sức mạnh thiên nhiên và uy quyền trấn giữ năm phương, ngày đêm bảo vệ sự bình yên cho toàn bộ không gian thờ tự.
Từ ban thờ trung tâm di chuyển ánh nhìn sang phía bên tay phải, quý vị sẽ tiến đến chiêm bái ban thờ Đức Trần Triều, tức Trần Triều Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Việc phối thờ Hưng Đạo Đại Vương trong không gian nhà Mẫu không chỉ nhằm tôn vinh một vị anh hùng dân tộc vĩ đại với những chiến công hiển hách đánh đuổi giặc ngoại xâm, phò tá các đời vua hiển minh, mà Ngài còn được nhân dân ta suy tôn như một vị thánh linh thiêng, một chỗ dựa tâm linh vững chắc để trừ tà, diệt ác, mang lại cuộc sống yên bình cho trăm họ.
Nằm đối xứng ở phía bên tay trái của ban thờ chính cung là ban thờ Đức Chúa Bà, hay còn được biết đến rộng rãi trong tín ngưỡng dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ là Chúa Sơn Trang. Đây là vị nữ thần mang sức mạnh uy quyền cai quản vùng núi non, hang động và những cánh rừng đại ngàn hoang sơ, đại diện cho sức sống mãnh liệt, trường tồn của thiên nhiên vĩ đại. Sự hiện diện song hành của ban thờ Chúa Sơn Trang ở một bên đại diện cho sức mạnh tự nhiên và ban thờ bậc anh hùng dân tộc ở bên còn lại đại diện cho sức mạnh con người đã tạo nên một cấu trúc không gian tâm linh vô cùng cân xứng và hài hòa.
Toàn bộ hệ thống tượng pháp và đồ thờ tế tự tại khu vực nhà Mẫu, từ các pho tượng, khám thờ, viền bao cho đến cửa võng bằng gỗ quý đều được các nghệ nhân đục đẽo vô cùng cầu kỳ, đan xen những họa tiết hoa lá uyển chuyển và được phủ lên lớp sơn son thiếp vàng lộng lẫy, phô diễn tài hoa điêu luyện của nghệ thuật mộc truyền thống. Dù kiến trúc tổng thể không quá phô trương, lộng lẫy hay nguy nga như nhiều ngôi đại tự khác, nhưng không gian thờ tự nơi đây lại toát lên vẻ giản dị, mộc mạc, thấm đượm tình người, khiến cho các Phật tử thập phương xa gần mỗi khi hành hương về đây đều cảm nhận được sự ấm cúng, linh thiêng và luôn dành những lời tán dương chân thành nhất cho công lao gìn giữ, bảo tồn cẩn trọng của nhà chùa.
Sự kết hợp khéo léo giữa nét thâm nghiêm của Phật giáo và sự đầm ấm của tín ngưỡng thờ Mẫu tại chùa Lưu Phái đã góp phần hoàn thiện bức tranh di sản với thể đa dạng, là minh chứng khách quan và xác thực nhất cho sự giao thoa văn hóa, tín ngưỡng lâu đời, mãnh liệt trong đời sống tâm linh của quần thể di tích quý giá này.
Tiếp nối mạch cảm xúc thiêng liêng từ không gian thờ Mẫu, kính mời quý vị cùng bước sang khu vực các ban thờ thuộc không gian nhà thờ Tổ của chùa Lưu Phái, vốn được bố trí khéo léo và hài hòa ngay trong cùng một nếp nhà 5 gian phía sau chùa chính. Dừng chân tại gian giữa trung tâm của nhà Tổ, quý vị sẽ thành tâm chiêm bái ban thờ Tổ Bồ Đề Đạt Ma cùng các vị Tổ tăng, hay còn gọi là Lịch Đại Tổ Sư. Đây là nơi nhà chùa và nhân dân địa phương thể hiện tấm lòng tri ân sâu sắc tới vị Tổ sư khai sáng, người đã có công tạo dựng và truyền thừa ngọn đèn chánh pháp, dù Ngài đã thị tịch cách đây khoảng hơn 100 năm nhưng ân đức vẫn còn lưu dấu mãi trong chốn thiền môn.
Nằm sang phía bên hữu của ban thờ chính là nơi bài trí ban thờ các vị Tổ ni của chùa, nơi tưởng nhớ công lao của những bậc ni sư cận đại đã dày công vun đắp, tu bổ di tích cách đây 3 – 4 chục năm và nuôi dưỡng nên thế hệ sư trụ trì thời hiện tại. Việc thiết lập song hành ban thờ Tổ tăng và Tổ ni không chỉ thể hiện tinh thần bình đẳng và sự tiếp nối truyền mạch Phật pháp sâu sắc qua nhiều thế hệ, mà còn ghi nhận công lao to lớn của các ni sư trong việc bảo vệ, gìn giữ cảnh quan ngôi tự viện. Bên cạnh đó, không gian nhà Tổ còn bài trí thêm khu vực thờ các pho tượng Phật Đản Sinh, tạo nên một quần thể tượng pháp phong phú nhưng vẫn giữ được nét dung dị, đơn giản và tĩnh mịch đúng với tinh thần của nhà Phật.
Từ hiên nhà Tổ, quý vị phóng tầm mắt ra khoảng không gian mở bên ngoài sẽ bắt gặp quần thể vườn tháp Tổ tĩnh lặng rợp bóng cây xanh. Trong truyền thống Phật giáo, vườn tháp chính là nơi an nghỉ cuối cùng, lưu giữ xá lợi và tro cốt của các bậc cao tăng thạc đức từng gắn bó máu thịt và có công tôn tạo ngôi chùa. Những ngôi bảo tháp cổ kính vươn cao tĩnh lặng giữa đất trời không chỉ làm phong phú thêm cảnh quan sinh thái và cấu trúc không gian của di tích, mà còn gợi nhắc cho những người con Phật về triết lý vô thường của nhân sinh, đồng thời minh chứng cho bề dày lịch sử truyền thừa của thiền phái tại Linh Sơn Tự.
Toàn bộ không gian nhà Tổ và vườn tháp như một gạch nối thiêng liêng giữa quá khứ và hiện tại, ngày đêm giáo dục muôn đời sau về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, trân trọng những di sản vật thể và phi vật thể mà các bậc tiền nhân đã dùng trọn vẹn cả cuộc đời để gìn giữ và trao truyền lại.
Khép lại hành trình vãng cảnh và chiêm bái tại không gian thiêng liêng của chùa Lưu Phái, quý vị có thể cảm nhận một cách sâu sắc rằng, trải qua hàng trăm năm lịch sử cùng biết bao thăng trầm của thời cuộc và sự tàn phá của những năm tháng chiến tranh, binh hỏa, dù cho quy mô kiến trúc đã không còn vẹn nguyên, sự bề thế như thuở ban sơ; những hạng mục quan trọng như cổng Tam quan xưa hay tòa Tiền đường cũ đã từng bị hư hại và phải hưng công tôn tạo lại, nhưng Linh Sơn Tự vẫn sừng sững tọa lạc và hiện hữu như một minh chứng sống động cho sức sống trường tồn và bền bỉ của di sản văn hóa dân tộc.
Bước vào trong không gian cổ kính ấy, hệ thống tượng pháp vô cùng phong phú được bảo lưu cẩn trọng và tuân thủ chặt chẽ giáo lý đạo Phật. Từ bộ tượng Tam Thế, tượng Phật A Di Đà Tam Tôn cho đến tượng Quan Âm Chuẩn Đề và tuyệt tác Tòa Cửu Long bao bọc tượng Thích Ca Đản Sinh, tất cả đều mang đậm dấu ấn của nghệ thuật điêu khắc truyền thống vô cùng tinh xảo, tài hoa và giàu sức sáng tạo của các bậc nghệ nhân từ nhiều thế kỷ trước.
Bên cạnh đó, những khối di vật quý giá như bia đá Hậu Hậu, quả chuông đồng cổ được đúc vào niên hiệu Minh Mệnh Nguyên Niên (năm 1820), hay những bức hoành phi, cửa võng được chạm lộng, bong kênh, sơn son thiếp vàng rực rỡ mang chủ đề Tứ linh, Tứ quý, tất cả đã hội tụ và cộng hưởng để đưa cụm di tích đền, đình, chùa Lưu Phái hòa nhập vào kho tàng di sản văn hóa nước nhà.
Chính bởi những giá trị đích thực và vô giá ẩn tàng trong từng thớ gỗ, từng pho tượng và nếp mái rêu phong, vào năm 2006, chùa Lưu Phái đã vinh dự được Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội chính thức ra quyết định xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa. Mốc son rực rỡ này không chỉ là sự ghi nhận xứng đáng của các cấp chính quyền đối với những nỗ lực thầm lặng mà bền bỉ của các thế hệ trụ trì và cộng đồng dân cư trong công tác bảo vệ, giữ gìn di sản, mà đó còn là niềm tự hào to lớn của nhân dân địa phương.
Ngày nay, ngôi chùa cổ không chỉ đơn thuần là một không gian sinh hoạt tín ngưỡng tôn giáo cộng đồng, mà nơi đây thực sự là một điểm tựa tâm linh vô cùng vững chắc, là chốn bình yên, thanh tịnh để mỗi người con quê hương hay du khách thập phương xa gần có thể tìm về nương tựa, khấn nguyện cầu bình an và gột rửa đi mọi lo toan, bộn bề của cuộc sống thường nhật.
Thông qua việc ứng dụng công nghệ số hóa hiện đại để tái hiện lại không gian cụm di tích một cách chân thực và sống động nhất, chúng tôi hy vọng rằng quý vị đã có được những trải nghiệm trọn vẹn và sâu sắc về một kho tàng di sản vô cùng quý báu của thủ đô ngàn năm văn hiến.
Thay mặt Ban quản lý cụm di tích đền, đình, chùa Lưu Phái, xin trân trọng cảm ơn và kính mời quý vị thập phương thu xếp thời gian về tham quan, chiêm bái di tích thực tế để tự mình hòa mình vào không gian linh thiêng nơi đây. Kính chúc quý vị cùng gia quyến luôn dồi dào sức khỏe, thân tâm thường an lạc, vạn sự cát tường, và xin hẹn gặp lại quý vị ở những hành trình tiếp theo.
